ALM kökünün kılcal damarlarına indiğimizde, karşımıza çölün uçsuz bucaksız ve belirsiz coğrafyasında hayatta kalmaya çalışan kadim insanın yön bulma ihtiyacı çıkar.

1. Alem (Dağ ve Sancak)

Kadim Arapçada "alem", çölde yolu kaybetmemek için dikilen işaret kulesine, yüksek tepelere veya uzaktan görünen büyük dağlara denirdi. Aynı zamanda orduların birliğini ve yerini belli eden "sancak/bayrak" da bir alemdir.

2. Kılcal Mantık

Bilgi (ilm), zihinsel bir coğrafyada yolunu bulmaktır. Belirsizliğin (cehaletin) hâkim olduğu bir alanda, hakikate dair belirgin bir işaret (nişan) bulduğunuzda, artık o şeyi 'biliyor' olursunuz.

3. İz Bırakmak

Hayvanların tanınması için üzerlerine vurulan dağlama işaretine veya bir elbisenin üzerindeki belirgin nakışa da bu kökten gelen kelimeler verilir. Dolayısıyla ilm, rastgele bir malumat yığını değil, varlığın üzerine vurulmuş "hakikat damgasını" okumaktır. Bilmek, varlığı etiketlemek veya o etiketi (işareti) çözmektir.

Fiil Formu

Bir fiil olarak alime, bir şeyin nişanını veya ayırıcı özelliğini zihne nakşetmek demektir. O şeyin sınırlarını diğerlerinden ayıracak kadar net bir şekilde işaretlenmiş olarak kavramaktır. Bir şeyi bildiğinizde, o şey artık sizin zihin haritanızda bir 'sancak' yani alem haline gelir, kaybolmanızı engeller.

İsim Formu

İlm, bu işaretleme eyleminin sonucunda ortaya çıkan 'aydınlanmış ve sınırları belirlenmiş saha'dır. İsim olarak ilm, belirsizliği gideren, eşyayı birbirinden ayıran ve her şeyi kendi makamına yani nişanına yerleştiren disiplindir.

Kur'an İçi 3 Farklı Türev Form Analizi

Kur'an bu kökü, ontolojik (varlıksal) ve epistemolojik (bilgisel) bir inşa aracı olarak kullanır:

1. ÂLEM (العالم)

İşaretler topluluğu ve evrenin bütünü anlamında kullanılır. Kur'an'da en çok geçen formlardan biridir (Rabbil-âlemîn).

Evrene neden âlem denmiştir? Çünkü evren, kendi başına bir amaç değil, yaratıcısının varlığına ve sıfatlarına delalet eden devasa bir işaretler/alametler bütünüdür. Her bir varlık Allah'a çıkan yolda birer sancak ve nişan hükmündedir. Evren, okunmayı bekleyen bir izler galerisidir.

Kur'an'ın harekesiz ana metninde ise — ki bu yazım varyasyonlarına Rasm adı verilir — bu kelime hem işaretler ve varlıklar topluluğu olan âlemlerin yani 'âlemîn' hem de o işaretleri okuyup fark eden bilenlerin yani âlimlerin 'âlimîn' Rabbi olarak okunmaya imkân tanır.

Kök semantiği açısından bu iki okuma birbirini tamamlar. Allah hem birer nişan hükmündeki tüm varlık sahalarının, hem de o nişanları doğru teşhis ederek bilgiye yani ilme dönüştüren öznelerin tek mutlak yöneticisidir. Bu iki okuma biçimi de birbirini dışlamaz. Şu okuma daha doğru denilemez, çünkü tamamlayıcıdır.

2. ALLEME (علّم)

İşaretlemek ve öğretmek anlamına doğru açılır. (Tef'il Babı) Bakara 31: Allah, Âdem'e bütün isimleri öğretti (alleme). Sonra onları meleklere sunup: "Eğer doğru söyleyenlerden iseniz bunların isimlerini bana bildirin." dedi.

Buradaki öğretme eylemi eşyanın hakikatini zihne damgalamak ve o isimleri varlıkla eşleştirmektir. Allah, Âdem'e eşyayı birbirinden ayırt edecek nişanları yani kavramları vermiştir. Öğretmek, talebenin zihninde hakikate dair kalıcı izler ve tabelalar oluşturma sanatıdır.

3. ALÂMET (علامة)

Belirti ve iz anlamındadır. Nahl 16: "Ve işaretler. Onlar, yıldızla yol bulurlar."

Bu ayet kökün fiziksel kökeni ile zihinsel sonucunu birleştirir. Nasıl ki çölde veya denizde yıldızlar birer alâmet yani işaret ise, hayattaki her bir veri de doğru yola ulaştıran birer kerteriz noktasıdır. Bilgi, bu alâmetleri doğru okuma becerisidir.