ذبح

Kökün aslı yarmaktır. Kökte bu kayıt açıkça geçer, yarılan her şey bu fiille anılır. Yarma işi içerdekini dışarı çıkarır. Canlıda kan, kesede misk, küpte şarap, toprakta su akar. Kökün en bilinen kullanımı canlının hayat hattını içten, başın boyna eklendiği hizada kesip ayırmaktır. Kök aynı zamanda nefes hattının kapanmasını, susuzluğun tüketmesini, hırsın ve övgünün yıkımını da taşır. Kesim ve sunu bu kökün bir katmanıdır, çekirdeği yarmak ve akıtmaktır. Allah'a yakınlık ve sunu ise G̈RB kökünün alanıdır, Kuran iki kökü ayrı tutar.

1. Yarmak ve açmak

Kökte misk kesesini yarıp içindeki miski çıkarmak bu fiille anılır. Şarap küpünü delip içindekini akıtmak da aynı fiille söylenir. Gözü yakan sabır otu ezilip yarılır ve sıkılır. Seylin toprakta açtığı karış genişliğindeki oluklara mezabih denir, düz arazide nehir biçiminde uzanan doğal oluk da mezbahtır. Ayak parmaklarının içinde açılan ve parmakları enine kesen yarığa da bu kökten ad verilir. Bu kullanımların ortak yanı aynıdır. Yarılan şey içindekini salıverir. QORE okumasında ẔBH́ bir kabı ya da hattı açıp içindekini akıtmaktır. Hayat canlının hattından, koku keseden, şarap küpten, su topraktaki oluktan çıkar.

2. Hat ve akışın kesilmesi

Kök bir canlıda hayatın geçtiği hattı keser. Kesimin yapıldığı yere mezbah denir, başın boyna eklendiği yerle kesim yeri arasında biten kıllara zabih denir. Nefes hattını kapatıp öldürebilen hastalığın adı da bu köktendir. Kökte gözyaşının bir insanın nefesini kesmesi bu fiille anlatılır. Susuzluğun bir insanı tüketmesi de böyle söylenir. Sakal çenenin altına inip boynun önünü örttüğünde o kişi sakalıyla kesilmiş sayılır. Dost görünüp açık düşman çıkan bu hastalığa benzetilir. QORE okumasında ẔBH́ nefesin, sesin ve akışın geçtiği hattı kesip kapatmaktır.

3. Helak ve sözle yıkım

Kökte kesip ayırmak her türlü öldürmeyi de kapsar. Bir topluluk başka bir topluluğu kesip biçerek yakalar, savaş alanında geride bir maktul kalır. Yiyeni öldüren zehirli bir ot bu kökten adlandırılır, nice yedirilen şey öldürücü olur. Kök sözle ve arzuyla gelen yıkımı da anlatır. Karşılıklı övgü birbirini kesip koparmaktır. Hırs insanı keser. QORE okumasında ẔBH́ yalnız bıçağın işi olarak kalmaz, söz, arzu ve övgü de bir insanı kesip koparabilir.

4. Kesim ve sunak

Kökte nesk için kesilmeye uygun hayvan zebih diye anılır. Sami dillerinin çoğunda kök kesimi ve sunuyu birlikte taşır, sunak adı her yerde bu kökten türer. Arapçada mezbahın mihrap, maksure ve kilise sunağı anlamı da kökte kaydedilmiştir ve Ehl-i kitap kullanımına bağlanır. Kuran bu kült katmanını farklı kullanır. Kökün Kuran'da bir sunu için geçtiği tek yer Maide suresinin 3. ayetidir ve orada nusub üzerine kesilen haram kılınır. Aynı ayette helal kesim tezkiye diye anılır. Hac suresinde hayvanlar için Allah'ın adını anmak, Kevser suresinde nahr, Bakara ve Enam surelerinde nusuk denir.

5. Kurban ile ayrım

Kurban kelimesi kökte yakınlık aracıdır, insanın Allah'a yakınlık ve vesile aradığı şeydir. Hükümdarın yakın meclisine de kurban denir. Ahkaf suresinin 28. ayetinde Allah'tan başka ilahlar kurban edinilir, yani yakınlık aracı. Burada kesilen bir hayvan yoktur. Maide suresinin 27. ayetinde iki Adem oğlu kurban sunar, sununun ne olduğu söylenmez. Kökte kurbanın sonradan örfte kesilen nesikenin adı olduğu kaydedilir. İbranice metinde de sunu genel olarak yakınlık kökünden adlandırılır ve un sunusunu da kapsar, kesilen sunu ayrı bir kelimedir. Güney Sami dillerinde sununun adı yine yakınlık köküdür. İki kök ayrıdır. QORE okumasında ẔBH́ ile G̈RB arasında bir diyalektik vardır. ẔBH́ yarar, ayırır ve bağı keser. G̈RB yaklaşır ve bağ kurar. Biri ayrılış, öbürü varıştır. Gelenek ikisini tek bir et kesme işinde eritmiştir.

6. Tellehu li'l-cebin

Saffat suresinin 103. ayetinde ikisi teslim olunca İbrahim onu alnının yanı üstüne serer. Fiil tell kökündendir. Kökte bir kişiyi yere sermek, boynu ve yanağı üstüne bırakmak demektir. Aynı fiil deveyi çöktürmek, bir şeyi teslim olmuş halde birinin eline vermek ve bir ölüyü kabre indirmek için de kullanılır. Kesilmiş koyun bu kökten bir adla anılır. Cebin alnın iki yanındaki kenardır, yüzün adı ise vechtir. Eski şiirde alnının yanı üstüne serilen kişi savaşta kılıçla ya da mızrakla vurulup düşen kişidir. QORE okumasında tell teslimin bedendeki karşılığıdır. Ayette eslema ile tell yan yana durur. Biri iradenin teslimi, öbürü bedenin yere bırakılışıdır. Savaşta düşenin pozisyonu burada bir savaşın sonu olarak okunur, iki insan bütün savunmalarını indirip alnının yanını toprağa koyar.

7. Gerçekleşen ve gerçekleşmeyen zebh

Kökün Kuran'daki sahneleri gerçekleşme bakımından ikiye ayrılır. Firavun ve ailesi oğulları birbiri ardınca kesip ayırır, bu gerçekleşir ve büyük bir bela olarak anılır. İsrailoğulları ineği keser, neredeyse yapmayacaklardı. Konuşan ve kendi sözünü söyleyen bir cana yönelen zebh ise gerçekleşmez. Süleyman hüdhüdü kesip ayırmakla tehdit eder, hüdhüd apaçık bir sultanla gelir. İbrahim gulamı kesip ayırdığını menamda görür, Allah onu büyük bir zibhle fidyeler. İki sahnede de zebhi durduran üçüncü bir şey gelir ve ikisi de belirsiz bir isim ve sıfatıyla anılır, apaçık bir sultan ve büyük bir zibh. Allah hiçbir ayette kendi ağzından zebh emretmez. Bakara suresinin 67. ayetinde emri Musa aktarır ve kavmi bunu alay sayar. Saffat suresinin 102. ayetinde emri gulam edilgen bir fiille anar. Enam suresinin 137. ayetinde evladlarını öldürmek müşriklerin çoğuna ortaklarınca süslenir ve ayet bunu onların uydurması sayar. Aynı surenin 140. ayetinde evladlarını bilgisizce öldürenler hüsrana uğrar. Araf suresinin 28. ayetinde Allah fahşayı emretmez denir. Saffat suresinde İbrahim'in sahnesi putlara karşı bir duruşla açılır. İbrahim babasına ve kavmine neye kulluk ediyorsunuz diye sorar, putlara sağ eliyle vurur, kavmi onu ateşe atmak ister. İbrahim Rabbime gidiyorum der ve ayrılır. Gulam müjdesi bu ayrılışın ardından gelir. İbrahim menamdaki görüyü gulama açar ve onun görüşünü sorar, kesin bir emri taşıyan biri danışmaz. QORE okumasında putları kıran biri putperest kültün en ağır işini tekrar etmez. Görünün dili bedenin dilidir, ezbehuke ve tellehu bu dilden gelir. Gerçekleşen ise bağın kesilmesidir. Ru'ya bıçaktan önce tasdik edilir.

Soyut okuma katmanları

QORE okumasında kök şu katmanlarda okunur. Açıp salıvermek, kabı ya da hattı yarıp içindekini akıtmak. Nefes hattını kesip kapatmak. Sözle ve arzuyla yıkım, karşılıklı övgü ve hırs. Helak, her türlü öldürme. Enine kesik, parmakları enine kesen yarık. Soy hattını kesmek, Firavun'un oğulları kesip ayırıp nisayı yaşatması. Görüdeki zebh ve teslimle tasdik, İbrahim'in ru'yası. Fidye, bir bedel verip birini bağdan salıvermek. Bağın kesilmesi, büyük bir ayrılış. Konuşan cana yönelen zebhin durması, araya giren üçüncü şey. Yarmak ve yaklaşmak, ẔBH́ ile G̈RB diyalektiği.

Fiil formu

Zebeha ve yezbehu, kesip ayırmak, yarmak ve yarıp açmaktır. Bakara suresinin 67. ayetinde Musa kavmine Allah'ın bir inek kesmelerini emrettiğini söyler. Neml suresinin 21. ayetinde Süleyman hüdhüdü kesip ayırmakla tehdit eder. Saffat suresinin 102. ayetinde İbrahim gulamı kesip ayırdığını menamda görür. Fiil II. babda, zebbeha ve yüzebbihu, çokluğu ve tekrarı anlatır, birbiri ardınca kesip ayırmak. Bakara suresinin 49. ayetinde, İbrahim suresinin 6. ayetinde ve Kasas suresinin 4. ayetinde Firavun ve ailesi oğulları kesip ayırır. Kökte II. babın kesimi birbiri ardınca yapılan bir kesim olarak açıkladığı kaydedilir. Maide suresinin 3. ayetinde fiil edilgendir, nusub üzerine kesilen.

İsim formu

Zebh, kesip ayırma ve yarma işi. Zibh, kesilip ayrılacak olan şey, Saffat suresinin 107. ayetinde. Zebih, kesilip ayrılan ya da buna uygun olan. Zebiha, kesilmiş hayvan. Mezbah, kesim yeri, bıçak, toprakta açılan oluk ve sunak. Zebhe, nefes hattını kapatan hastalık. Zabih, kesim yerinin yanında biten kıllar.

1. Oğullar kesilip ayrılır, nisa yaşatılır

Bakara suresinin 49. ayetinde Firavun ailesi azabın kötüsünü yükler, oğulları kesip ayırır, nisayı yaşatır. Ayet bunda Rabden büyük bir bela olduğunu söyler. İbrahim suresinin 6. ayeti aynı cümleyi Musa'nın ağzından tekrar eder. Kasas suresinin 4. ayetinde Firavun yeryüzünde yükselir, halkını fırkalara ayırır, bir topluluğu zayıf düşürür, oğullarını kesip ayırır, nisasını yaşatır ve müfsidlerden olur. Araf suresinin 141. ayeti aynı cümleyi kesip ayırmak yerine öldürmek fiiliyle kurar, yukattilune. Kuran aynı olayı iki fiille anlatır, ẔBH́ öldürmenin kesip ayıran biçimidir. Formül her yerde aynı karşıtlığı kurar. Oğullar kesilip ayrılır, nisa yaşatılır. QORE okumasında Firavun bir halkın soy hattını keser. Bu bir sosyolojik hadımdır. Oğullar kesilir, sürdüren katman olan nisa yaşatılır ama hattın ucu kopar. Firavun bir halkın geleceğini hattından keser.

2. Menamda düşünce

Saffat suresinin 101. ayetinde İbrahim'e halim bir gulam müjdelenir. Ayet onu adıyla anmaz. 102. ayette gulam onunla birlikte koşacak çağa erişince İbrahim ona bunayye diye seslenir. Bunayye ibn kelimesinin küçültme biçimiyle kurulan hitaptır. İbrahim menamda seni kesip ayırdığımı görüyorum, bak, sen ne görüyorsun der. Gulam babasına ebeti diye seslenir, emrolunduğunu yap, Allah dilerse beni sabredenlerden bulacaksın der. Ayette görmek fiili iki kez geçer. İlki menamdaki görüdür. İkincisi gulamın görüşüdür, ne düşünüyorsun demektir. Fiil muzaridir, görüyorum, görüp duruyorum. Menam kökte uyku demek olduğu gibi uykunun yeri demektir. Enfal suresinin 43. ayetindeki menam uyanıkken gören göz olarak da okunmuştur. Görmek fiili tefekkürü de taşır. QORE okumasında İbrahim uyanıkken düşünür. Uyku yerinde, yatağında bir düşünce onu bırakmaz, düşünce sancısı çeker ve gulamın koşma çağına gelmesini bekler. Düşüncenin kendisi ona bir emir gibi gelir. Gulam bunu emir olarak okur. Görü, görüş ve emir aynı ayette üç katman olarak durur.

3. Büyük bir zibh

Saffat suresinin 103. ayetinde ikisi teslim olunca İbrahim onu alnının yanı üstüne serer. 104. ve 105. ayetlerde Allah ona seslenir, ru'yayı tasdik ettin, muhsinler böyle karşılık bulur der. Tasdik bıçaktan önce gelir. 106. ayette bu apaçık beladır denir. 107. ayette Allah onu büyük bir zibhle fidyeler. Zibh kalıbı fiilin kendisini anlatmaz, fiilin yöneldiği şeyi, kesilip ayrılacak ya da yarılacak olanı anlatır. Ayet zibhin ne olduğunu söylemez, bir hayvan adı ya da cins vermez. Kuran'da fidyenin kalıbı sabittir. Fidyelenen fiilin nesnesidir, bedel bi edatıyla gelir. Fidyeyi veren Kuran'ın her yerinde insandır. İnkar edenlerin yeryüzünü dolduran altınla vermek istediği fidye kabul edilmez. Mearic suresinin 11. ayetinde suçlu o günün azabından kurtulmak için oğullarını fidye vermek ister ve geri çevrilir. Bakara suresinin 229. ayetinde kabul edilen fidye bir kadının kendini evlilik bağından çıkarmak için verdiği şeydir. Fidye bir bedel verip birini bağdan salıvermektir. Saffat suresinin 107. ayetinde fidyeyi Allah verir. Onu zamiri metinde açık kalır. Sahnede Allah'ın fiilleriyle gelen zamirler İbrahim'e döner. Allah onu müjdeler, ona seslenir, sonrakiler içinde onun üzerine bırakır, onun üzerine bereket kılar. Gulama dönen zamir İbrahim'in kendi fiilinde, tellehu içinde geçer. QORE okumasında iki okuma birlikte durur. Birincisinde fidyelenen gulamdır, kesim gulamdan başka bir hatta kayar. İkincisinde fidyelenen İbrahim'dir. İbrahim apaçık beladan büyük bir ayrılış bedeliyle salıverilir, bedel gulamla arasındaki bağın kesilmesidir. Suçlu oğullarını bedel vermek ister ve geri çevrilir. İbrahim bağını verir ve ru'yayı tasdik etmiş sayılır. Ru'ya zebh içerir, zebh gerçekleşmez, ru'ya yine de tasdik edilir. Ru'yanın gerçekleşmesi kesimde kalmaz, teslimde tamamlanır. Bakara suresinin 49. ayetinde Firavun'un kesip ayırması büyük bir bela olarak anılır. Saffat suresinde İbrahim'in sınanması apaçık bir bela, fidyesi büyük bir zibhtir. Firavun oğulları kesip ayırır, bela büyüktür. İbrahim'in gulamı kesilmez, fidye büyüktür. QORE okumasında İbrahim kestiği şeyi kendi içinde keser. Gulama olan bağını, ona sahip olma iddiasını kendinden kesip koparır ve teslim olur. Bu kesim gerçekleşince bedendeki kesime gerek kalmaz.