حسب

H́SB köküne ruhunu veren ana fikir kadim dünyadaki ilk sayım eylemleridir. Dilimize geçmiş olan hesap etmek aynı köktendir.

1. Sayım ve hesaba katma

Kadim dönemlerde insanlar sürüdeki hayvanları ve ticari malları tek tek sayardı. H́SB sayılanı hesaba katmaktır: bir şeyi miktar olarak belirlemek, ölçüye vurmak ve bir sonuca bağlamak. Sayılıp hesaba geçen şeye de haseb denir. Kuran'da hesap insanın yaptıklarının toplandığı yerdir. Gaşiye suresinin 26. ayetinde onların hesabı Allah'a aittir.

2. Yeterlilik ve doyum, hasb

Kökün derinliği sayılanın istenen miktara ulaşıp bir kefeyi doldurmasıdır. Arapçada birine hasbuke denildiğinde eldeki miktarın ihtiyacı tam olarak karşıladığı ve başka bir arayışa yer bırakmadığı anlatılır. Birine yeter diyene kadar vermek de bu köktendir. Kuran bu kelimeyi Allah için kullanır. Talak suresinin 3. ayetinde Allah'a dayanana Allah yeter.

3. Soy ve şeref, haseb

Araplar atalarının kahramanlıklarını ve erdemlerini tek tek sayarak övünürdü. Övünme yarışında kişi kendi eylemlerini de sayardı. Sayılmaya değer onur maddelerinin toplamına haseb denmesi kökün değer biçme ve biriktirme damarından beslenir.

4. Gökün hesabı

Kök evrenin düzenini de anlatır. Rahman suresinin 5. ayetinde güneş ve ay bir hesapla, husban ile akar. Yunus suresinin 5. ayetinde ay konakları yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye takdir edilir. Aynı kelime ölçüyle inen bir afet için de kullanılır: Kehf suresinin 40. ayetinde gökten bir husban gönderilir.

5. Kuran'daki karşılığı

Kuran hasibe fiilini çoğunlukla insanın yanlış hesabı için kullanır. Kıyame suresinin 36. ayetinde insan başıboş bırakılacağını mı hesap eder diye sorulur. Hesap Allah katında tamamlanır: Enbiya suresinin 47. ayetinde kıyamet gününe adalet terazileri kurulur, hardal tanesi kadar olsa onu getiririz, hesap gören olarak Biz yeteriz.

Gaşiye 88:26 · Talak 65:3 · Rahman 55:5 · Yunus 10:5 · Kehf 18:40 · Kıyame 75:36 · Enbiya 21:47

Fiil formu

Bir fiil olarak hasibe fiziksel bir sayımın ötesinde zihinsel bir hesap yürütmek, ihtimalleri değerlendirmek ve bir durumu kendi iç terazisinde tartmak demektir. Bu eylem elle tutulan sayımdan zihinsel ihtimallerin hesaplanmasına geçen bir idrak sürecidir. Hesap kanıta dayanmazsa yanlış hesaba döner.

İsim formu

Hisab, yapılan ölçümlerin, eylemlerin ve değerlerin net bir cetvelde toplanıp nihai bakiyenin ortaya çıkarılmasıdır. Evrendeki her zerrenin ve her eylemin bir cetvele işlendiğini ifade eder.

Kuran içi 3 farklı türev form analizi

1. Hasbuna · bize yeter

Al-i İmran suresinin 173. ayetinde Allah bize yeter ve O ne güzel vekildir bağlamında geçer. Varlık terazisinde bütün güçler, tehditler ve ihtimaller hesaba katıldığında Allah'ın egemenliği öteki bütün hesapları geride bırakır, terazinin kefesini tek başına doldurur ve sayımı bitirir. O, hesaba katıldığı an başka bir şeye sayma ihtiyacını ortadan kaldıran nihai değerdir.

2. Yahsebu · hesap eder

Yanılgı dolu zihinsel tartıdır. Hümeze suresinin 3. ayetinde malının kendisini ebedi kılacağını hesap eden kişi anlatılır. İnsanın kısa vadeli ve madde odaklı hesaplarıyla hakikati yanlış tartmasıdır. Kehf suresinin 104. ayetinde dünya hayatında çabaları boşa gidenler iyi iş yaptıklarını hesap eder.

3. Hisaben yesira · kolay hesap

İnşikak suresinin 8. ayetinde kitabı sağından verilenin hesabı kolay bir hesapla görülür. Dünyadayken eylemleri belli bir hesapla üst üste konur ve kefeyi doldurur. Ahirette yorucu bir sorguya çekilmeden kefelerin kolayca dengeye oturduğu net ve şeffaf bir sonuca ulaşılır. Talak suresinin 8. ayeti karşı ucu verir: çetin bir hesap.