ظنن

ẒNN köküne ruhunu veren ana fikir su kaynağı arama serüvenidir.

1. Suyu güvenilmez kuyu, zanun

Arapçada suyu az olan, kurumaya yüz tutmuş ya da su verip vermeyeceği kesin olarak bilinemeyen kuyuya zanun denirdi. Kuyu fiziksel olarak ortada durur ama içindeki suyun durumu gözle görülmez. Orada su olup olmadığı yalnız çevredeki emarelere bakılarak düşünülür. Aynı kelime ödenip ödenmeyeceği bilinmeyen borç için de kullanılır. ẒNN bu yüzden tam aydınlanmamış bir alanda zihnin tecrübeyle ya da umutla bir karara varmasıdır.

2. Beklenti alanı, mazinne

Bir şeyin bulunduğu ve alıştığı yere mazinne denir. Eski Arap şiirinde gençlik cehaletin mazinnesidir: cehalet en çok orada beklenir. Bu türev zannın mekana, kişiye ya da çağa atfedilen güçlü bir beklenti olduğunu da gösterir. Zihin oraya bir beklenti yüklemiş ve orayı zan ile işaretlemiştir.

3. Zan altındaki kişi, zanin

Hukuki ve kabilevi düzlemde hakkında kesin kanıt bulunmayan ama suçlu olduğuna güçlü biçimde meyledilen kişiye zanin denirdi. Zihin burada kişiyi aklamakla suçlamak arasında kalır, terazi suç tarafına ağır basar. Eski Arap şiirinde zan altındaki kişi zan altında kalır denir. Tekvir suresinin 24. ayeti iki okuyuşla gelir. Bir okuyuşta Resul gayb hakkında zanin değildir, yani size bildirdikleriyle itham edilecek biri değildir. Mushaftaki yazımda kelime ض ile danin okunur: o gaybı aktarmakta cimri değildir.

4. Gölge ve örtü, harf yankısı

Kökün başındaki Zı harfi gölge anlamındaki zıll ve karanlık anlamındaki zalam kelimelerinde de geçer. Bu bir kök bağı değil, harf düzeyinde bir yankıdır. Zannetmek ışığın, yani kanıtın tam vurmadığı ya da gölgede kalmış bir gerçeği zihinsel bir eğilimle tamamlamaktır.

5. Düşünerek varılan kesinlik

Arapçada zan hem şüpheye yakın tahmini hem kesinliği anlatır. Bu kesinlik gözle görülen kesinlik değildir, düşünerek varılan kesinliktir. Eski Arap şiirinde bir savaşçı kavmine iki bin zırhlı süvariyi zannedin der: henüz görünmeyen bir ordu, emarelerden çıkarılarak kesin bir beklenti olarak bildirilir. Zan görülmeyenin alanında çalışır. Dayanağı güçlüyse kesinliğe yaklaşır, zayıfsa kuruntuya döner.

6. Kuran'daki karşılığı

Kuran zannı dayanağına göre tartar. Necm suresinin 28. ayetinde onların buna dair bir bilgisi yoktur, yalnız zanna uyarlar, zan haktan bir şey sağlamaz. Casiye suresinin 24. ve 25. ayetlerinde bilgisiz zan, okunan apaçık ayetler ve atalara dayanan hüccet yan yana gelir. Enam suresinin 149. ayetinde üstün hüccet Allah'ındır. Bakara suresinin 46. ayetinde ise Rablerine kavuşacaklarını zannedenler anılır: henüz yaşanmamış buluşmaya dair, imana yaslanan bir beklenti.

Necm 53:28 · Casiye 45:24–25 · Enam 6:148–149 · Bakara 2:46

Harf analizi

Z · Zı Gölge, örtü, karanlık ve ağır basan kütle.

N · Nun Gizli öz, içteki hakikat, tohum ya da su damlası.

N · Nun Süreklilik. Zihnin o gizli öz etrafında tekrarlanan yoklamaları ve sürekli devam eden bir tempoda yinelenmesi.

Birleşen fikir Gölgede kalan bir hakikatin ya da özün zihin tarafından sürekli yoklanarak ve tartılarak açığa çıkarılmaya çalışılmasıdır.

Fiil formu

Bir fiil olarak zanna, zihnin ihtimallerden birini diğerine tercih ederek ona ağırlık vermesidir. Bu eylem verinin eksik olduğu durumlarda aklın boşlukları kendi meyliyle doldurmasıdır. Bu eğilim bazen temelsiz bir kuruntuya, bazen bilgisizliğe, bazen yanlış bilgiye, bazen de delile yaslanan sağlam bir kanaate evrilebilir.

İsim formu

Zan ihtimalin zihinde tortulaşmış ve bir yargıya dönüşmüş halidir. Şüphe iki ihtimalin eşit kalması ve zihnin askıda durmasıdır, zan ise terazinin bir tarafının ağırlaştırılmasıdır. Bilgi ile cehalet arasındaki o geniş, değişken ve engebeli köprüdür.

Kuran içi 3 farklı türev form analizi

1. Yazunnune · zannederler

Görmeden ulaşılan zihinsel kesinliktir. Bakara suresinin 46. ayetinde Rablerine kavuşacaklarını zannedenler bağlamında geçer. Burada zan, deliller, kanıtlar ve hüccetlerle örülen imanın ulaştığı ve düşünerek varılan bir kesinliktir. Gayba iman eldeki verilerin doğruluğunun sağlamasını yapmakla mümkündür. Allah ve ahiret gözle görülenin ötesindedir, zihin ve kalp varlık terazisindeki emareleri tartarak o kefeyi doldurur. Bu, gözlemin bittiği yerde aklın kendi ağırlığıyla gerçeğe demir atmasıdır.

2. Zanne's-sev' · kötü zan

Karanlık ve temelsiz kuruntudur. Fetih suresinin 6. ayetinde Allah hakkında kötü zanna kapılanlar bağlamında yer alır. İnsanın kendi korku, cehalet ve egosu üzerinden hakikati yanlış tartması, terazinin kefesine sağlam bir veri yerine karanlık bir vesvese koymasıdır. Bilginin aydınlığı yerine gölgenin karanlığına yaslanan ve gerçeği kendi içindeki zehirle kurgulayan hastalıklı bir zihin durumunu açığa çıkarır.

3. İlla'z-zann · zandan başkası

Hakikatin yerini işgal eden yanılsamadır. Necm suresinin 28. ayetinde onların bilgiye dayanmadıkları ve yalnız zanna uydukları, zannın ise haktan bir şey sağlamadığı bağlamında kullanılır. Burada zan insanın kendi arzu ve hevesleriyle kurguladığı, ilahi ve akli temelden yoksun sahte gerçekliktir. Kesin bilginin yokluğunda zihnin kendi ürettiği sanrıları mutlak doğru kabul etme trajedisini resmeder.

ẒNN kökü zihnin karanlık sularda kulaç atmasıdır. Akıl kılavuzunu doğru seçerse ayet, beyyine ve hüccetlerle o karanlıkta hakikati yakalar. Egosuna yenik düşerse kendi ürettiği sanrılar tarafından yutulur. Bilginin bu karanlık ve gölgeli tartılma süreci olan zan ile hakikatin her türlü şüpheden arınarak sabahın ilk ışıkları gibi zihni ve kalbi tamamen aydınlatması anlamına gelen YG̈N arasındaki o şeffaf uyanış farkını inceleyebilirsiniz.