دبب

DBB köküne ruhunu veren ana fikir, kendi hızında ve yere değerek ilerlemektir. Kök aceleden uzak bir ilerleyişi ve fark edilmeden yayılan bir etkiyi birlikte anlatır.

1. Karıncanın ve yaşlının ilerleyişi

Debib karıncanın ve başka kımıldayanların yer üzerinde kendi hızlarında ilerlemesidir. Yaşlı biri ağır ağır ilerlediğinde debbe denir. Bir topluluk düşmana aceleden uzak, kendi hızında yaklaştığında da debbe denir. Çocuğu ilk adımlarına alıştırmak edbebe'dir. Gençlikten asaya dayanarak ilerleyene kadar anlamında min şebbe ila debbe denir.

2. Fark edilmeden yayılan

İçki bedene ve damarlara yayıldığında debbe denir. Hastalık cisme, eskime kumaşa, sabah karanlığa böyle yayılır. Debib, hareketi duyuların fark etmediği şeyler için de kullanılır. Söz taşıyan kişinin akrepleri sızar denir. Sözü sessizce aralara yayar. Kuşatma sırasında içine adamların girip surun dibine doğru ağır ağır itildiği araca dabbabe denir.

3. Kımıldayan her şey ve izlenen yol

Arz üzerinde kımıldayan her şey dabbedir. Akıl sahibini de kapsar. Nur suresinin 45. ayetinde dabbeler için fe minhum denir, çünkü akleden ile akletmeyen birlikte anılır. Kelime örfte binek için daha çok kullanılmıştır. Kuran'daki kullanımı geniştir. Dubbe izlenen yol, gidiş ve tutulan tarzdır. Birinin dubbesine binmek onun yolunu izlemektir. Bir ülkeyi adaletle doldurana edebbe'l-bilad denir, çünkü halkı güven içinde rahatça yürür.

Fiil formu

Debbe yedibbu ağır ağır ilerlemek, sızarak yayılmaktır. Kuran'da kök yalnız dabbe ve devabb ismiyle gelir.

İsim formu

Dabbe kımıldayan, debib eden demektir. Çoğulu devabbdır. Debib ağır ilerleyişin ve yayılmanın kendisidir. Medebb akışın ve ilerleyişin izlediği yoldur, selin aktığı yer, karıncanın yolu. Dubbe yol ve tarzdır.

Kuran içi 3 farklı türev form analizi

1. Küllü dabbetin · her dabbe

Nur suresinin 45. ayetinde Allah her dabbeyi sudan yaratır. Kimi karnı üstünde, kimi iki ayak üstünde, kimi dört ayak üstünde yürür. Sürünen ile dik yürüyen aynı kelimeyle anılır. Hud suresinin 6. ayetinde yerdeki her dabbenin rızkı Allah'a aittir, O onun durduğu ve emanet bırakıldığı yeri bilir.

Nur 24:45 · Hud 11:6

2. Şerre'd-devabb · dabbelerin en kötüsü

Enfal suresinin 22. ayetinde Allah katında dabbelerin en kötüsü akletmeyen sağır ve dilsizlerdir. 55. ayette dabbelerin en kötüsü gerçeği örtenlerdir, onlar iman etmez. İnsan dabbelerin içinde anılır ve akletmesiyle ayrışır.

Enfal 8:22 · Enfal 8:55

3. Dabbeten mine'l-ard · arzdan bir dabbe

Neml suresinin 82. ayetinde söz başlarına geldiğinde onlar için arzdan bir dabbe çıkarılır ve onlarla konuşur, çünkü insanlar Allah'ın ayetlerine kesin bilgiyle inanmıyordu. Sebe suresinin 14. ayetinde Süleyman'ın ölümünü onlara ancak minse'esini yiyen arzın dabbesi gösterir. Her iki ayette dabbe arza bağlanır, kimliği ise açık bırakılır.

Neml 27:82 · Sebe 34:14

DBB kökü kendi hızında, yere değerek ilerlemektir. Bu ilerleyişle arz üzerinde kımıldayan her şey dabbedir. Kuran'da dabbe insanı da kapsar, akletmek ise insanı dabbeler arasında ayırır.